Slag bij Midway: de eerste beslissende zeeslag die werd gewonnen door vliegtuigen

Bookmark and Share
Door: Onno de Meer/ Jomini online boekhandel
Laatst aangepast: 19-07-2013


In juni 1942 troffen de Amerikaanse en de Japanse marine elkaar in een beslissende zeeslag, waarbij de Amerikanen de overwinning naar zich toetrokken dankzij het relatief nieuwe wapen: marinevliegtuigen.

De slag bij Midway kan worden vergeleken met de slagen bij El Alamein en Stalingrad. Alle drie keerpunten op de verschillende fronten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Japan was na Midway nog zeker niet verslagen. De Japanse nederlaag betekende wel een omslagpunt in de strijd van de Geallieerden, die uiteindelijk leidde naar de overwinning.


akagi
Het Japanse vliegkampschip Akagi.

Binnen 21Ĺ minuut was het gebeurd, ergens in juli 1921. Op die dag werd het overtollige, buitgemaakte Duitse slagschip "OstFriesland" tot zinken gebracht. Het tot zinken brengen van dit slagschip kostte geen mensenlevens, want het betrof een proef die door de Amerikaanse luchtmacht werd uitgevoerd. Het was de eerste keer dat een kapitaal schip door gebruik van vliegtuigbommen werd gekelderd. Dit, door generaal William Mitchell bedachte, experiment zou de oorlogsvoering ter zee drastisch gaan veranderen.



De opkomst van Japan als supermacht
De Keizerlijke Japanse Marine zou een belangrijke rol spelen in de veroveringen in de Pacific. De verhoudingen met de Amerikaanse vloot waren echter door de verdragen van Washington en London (1930) getalsmatig zodanig, dat van een maritiem offensief voorlopig geen sprake kon zijn. Een groot uitbreidingsprogramma werd op stapel gezet en in 1934 werd door Japan aangekondigd dat zij bij de afloopdatum van de verdragen in 1936 geen nieuw verdrag zou afsluiten. Japan begon daarop met de bouw van twee super-slagschepen, de Yamato en de Musashi, de grootste slagschepen ter wereld voor wat betreft omvang en bewapening. De bevelhebber van de Keizerlijke Marine, admiraal Isoroku Yamamoto, geloofde echter ook in de toekomst van het vliegtuig en voorzag een grote rol voor het marine-jachtvliegtuig, de Zero. De succesvolle Engelse raid op de Italiaanse kapitale schepen in Taranto in november 1940 sterkte hem in die visie. Daar werden een aantal slagschepen tot zinken gebracht bij luchtaanvallen door Engelse vliegtuigen vanaf vliegdekschepen.

Japan in oorlog met de Geallieerden
De broze Japanse economie had een grote behoefte aan olie voor zijn marine, zijn leger en zijn industrie. Die olie was te halen in Nederlands-IndiŽ. Omdat Japan medio 1941 Frans Indochina als protectoraat had bestempeld, werd door Amerika, Groot-BrittanniŽ en Nederland een embargo ingesteld, waarbij de beperking van de olie-aanvoer Japan het zwaarst trof.

Om Nederlands-IndiŽ te kunnen bezetten, moest eerst Amerika onschadelijk worden gemaakt. Met een verrassingsaanval op Pearl Harbor, de thuishaven van de Amerikaanse Pacific Fleet, werd op 7 december 1941 de oorlog geopend. De verrassingsaanval werd uitgevoerd met zes vliegdekschepen en 350 vliegtuigen. Het resultaat was vergelijkbaar met de aanval op de Russische haven Port-Arthur op 8 februari 1904. Het gevolg was veel heftiger, want de Amerikaanse vloot werd in zijn zondagsrust verstoord door luchtaanvallen. De Japanners meldden dat vijf slagschepen waren gezonken, drie slagschepen en twee kruisers zwaar beschadigd, een slagschip licht beschadigd en 450 vliegtuigen vernietigd. Voor ieder ander land zou dit een ramp zijn, maar de Amerikanen hadden het voordeel dat hun vliegdekschepen op het moment van de aanval op zee waren. Een belangrijk deel van de slagkracht was hierdoor behouden gebleven.

AustraliŽ geÔsoleerd
Met de belangrijkste tegenstander tijdelijk zwaar verlamd, lag de weg open voor de Japanse aanval op Nederlands-IndiŽ, Brits Malaya en Singapore. De Amerikanen verloren de Filipijnen. Nieuw-Guinea werd voor Japan de laatste horde voordat AustraliŽ zou worden bereikt. De Japanners hadden groot succes en waren in dubio, welke strategie ze zouden gaan volgen. Het voorstel van de Japanse marineom AustraliŽ als eerste aan te pakken, kwam niet van de grond door tegenwerking van het Japanse leger. Dat zag kansen in een samenwerking met de Duitse troepen die op het punt stonden om op de Kaukasus successen te halen. De Japanse marinenam toen een bescheidener doel als uitgangspunt. AustraliŽ isoleren van de Amerikanen en voorkomen dat het een uitvalsbasis zou worden voor toekomstige operaties.

De Amerikanen hadden inmiddels hun vloot vliegdekschepen georganiseerd en admiraal King werd Chief of Naval Operations(CNO). Generaal McArthur werd benoemd tot Commander-in-Chief South-west Pacific Area. AustraliŽ en Nieuw-Zeeland kwamen hiermee onder Amerikaans commando te liggen. Om AustraliŽ te kunnen blijven gebruiken en bevoorraden, moesten de logistieke lijnen (Sea Lines of Communication, of SLoC) vanuit Amerika open blijven. Om dit te kunnen garanderen, werden vliegtuigen gestationeerd op eilanden op deze route. Twee groepen vliegdekschepen werden voor een mobiele verdediging geplaatst in de omgeving van de Koraal Zee.

Amerikaanse vliegdekschepen vallen Nieuw-Guinea aan
Bij het uitbreken van de oorlog hadden de Amerikanen drie vliegdekschepen in de Pacific, de USS Saratoga, de USS Lexington en de USS Enterprise. Om het totaal in de Pacific te vergroten werd het vliegdekschip USS Yorktown overgebracht. De Saratoga werd echter al snel getorpedeerd door een Japanse onderzeeŽr en moest naar de werf, om te worden gerepareerd. De vliegdekschepen hadden niet alleen de taak om de SLoC's naar Australie open te houden, maar ook om raids uit te voeren op Japanse posten en zo de operaties van de Japanners te verstoren. Begin maart 1942 voeren de Lexington en de Yorktown de Koraal zee in om luchtaanvallen uit te voeren op eenheden van de Japanners op Papua-Nieuw Guinea. Admiraal Yamamoto wilde verdere landingen uitvoeren op Nieuw-Guinea om deze volledig onder controle te krijgen.

Japan kiest voor Midway
Tegelijk met deze ontwikkelingen speelde een Japans plan om over te gaan tot operaties in Midway, meer richting HawaÔ. Midway en Nieuw-Guinea liggen ver uit elkaar en er ontstond een discussie in de Japanse marine over de te volgen koers. Die werd definitief beslist, toen door een gedurfde Amerikaanse aanval Tokyo werd gebombardeerd. Deze raid werd uitgevoerd met B-25 bommenwerpers vanaf USS Hornet en kreeg de naam "Doolittle-raid". De toegebrachte materiŽle schade was beperkt, maar de morele impact was enorm. Admiraal Yamamoto was met de Japanse marine verantwoordelijk voor de bescherming van Japan en nu bleek het moederland onbeschermd. Omdat de aanval vanuit HawaÔ was gelanceerd, viel de beslissing definitief om na de veroveringen in Nieuw-Guinea de aanval te richten op Midway.

Yorktown droogdok
USS Yorktown in droogdok. (Bron: Wikimedia Commons)

Gereed voor de strijd?
Het atol Midway maakt deel uit van de ketting eilanden die HawaÔ vormt. Op ruim 1100 kilometer afstand van Pearl Harbor lag het, zoals de naam aangeeft, halverwege de Pacific-oceaan. Een uitstekende plaats voor de Japanners om de Amerikanen op HawaÔ te bedreigen. Admiraal Yamamoto, bezorgd om het Japanse uithoudingsvermogen in de oorlog, wilde de Amerikaanse vliegdekschepen vernietigen en op die wijze de Amerikanen tot vrede bewegen.

Van de oorspronkelijke omvang van vier vliegdekschepen van de Amerikanen waren er door de slag in de Koraal Zee er nog maar twee inzetbaar, te weten de USS Hornet en de USS Enterprise. De Yorktown werd na de Slag in de Koraal Zee teruggeroepen naar Pearl Harbor en kwam daar op 27 mei aan. De Yorktown werd gelijk in het droogdok opgenomen en onder hoge tijdsdruk gerepareerd. De omvang van zes grote vliegdekschepen van de Japanners, was door de slag in de Koraal Zee teruggelopen naar vier. De arbeiders van de werf werkten drie dagen de klok rond om de Yorktown weer inzetbaar te krijgen. Hoewel niet volledig klaar, lukte het de werf om het schip weer zeewaardig te krijgen, zodat het op 30 mei weer zee kon kiezen. De motoren waren echter niet volledig gerepareerd en geen volledig vermogen had.

Japans overtal
Het plan van Yamamoto omvatte een grote strijdkracht van vier vliegdekschepen (Kaga, Akagi, Hiryu en de Soryu), verdeeld in twee groepen (onder commando van admiraal Nagumo), drie slagschepen (Yamato, Haruna en Kirishina) en verdere ondersteunende kruisers en jagers. Daarnaast een vloot met transportschepen met troepen om het atol te bezetten en om te bouwen in een grote luchtmachtbasis. Yamamoto voerde het commando vanaf het slagschip Yamato. De Amerikanen konden tegenover deze zware kapitale schepen slechts zware kruisers en jagers zetten. Het enige voordeel dat de Amerikanen hadden, was dat ze kennis hadden van de Japanse plannen doordat de Japanse berichten waren gekraakt.

enterprise
USS Enterprise in 1942 met Douglas SBD-2 Dauntless duikbommenwerpers en daarachter Douglas TBD-1 Devastator torpedo bommenwerpers, van de Amerikaanse Marineluchtvaartdienst. (Bron: Wikimedia Commons)

Het eerste contact
Op 2 juni 1942 arriveerden de Amerikaanse schepen bij Midway onder bevel van admiraal Chester W. Nimitz. Beide zijden speurden de wateren rondom Midway af naar de tegenstander.

De eerste schepen die werden gevonden, waren de Japanse transportschepen. Nimitz koos er voor om deze over te laten aan de land-gestationeerde B-17 bommenwerpers vanaf Midway. De op Midway gestationeerde Catalina vliegboten voerden uitvoerige verkenningen uit als ogen van de vliegdekschepen. Deze vliegtuigen verkenden op 4 juni, om 05:30 uur twee Japanse vliegdekschepen. Vlak voor dit tijdstip waren van de vier Japanse carriers vliegtuigen opgestegen voor aanvallen op Midway. De aanvallers slaagden er niet in om de Amerikaanse kracht op Midway te breken. Op hun beurt werden Japanse schepen door een aantal vliegtuigen van Midway aangevallen, maar die kwamen niet tot effectieve resultaten. Zware verliezen onder de Amerikaanse vliegtuigen gaven de Japanse vliegdekschepen de mogelijkheid om hun vliegtuigen de lucht in te sturen. Pas op dat moment werden de Amerikaanse schepen verkend door de Japanners.

Ook de Amerikaanse schepen gespot
De Japanse verkenners meldden om 08:09 uur dat de Amerikaanse schepen bestonden uit kruisers en jagers. Dat leek de Japanse vloot even ruimte te geven. Om 08:20 kwam het ultieme bericht van de Japanse verkenner: "De vijand lijkt te worden begeleid door een vliegdekschip." Nu definitief duidelijk was dat de Amerikanen een vliegdekschip hadden, werd voor de commandant van de Japanse carriers, admiraal Nagumo, duidelijk dat eerst moest worden opgetreden tegen het Amerikaanse vliegdekschepen. Door deze wijziging in de situatie zat Nagumo met een nieuw probleem. De aanvallen vanuit Midway hadden weliswaar nog geen schade opgeleverd, maar de verdedigende Zero's waren door brandstof gebrek niet in staat een aanval op de Amerikanen te kunnen ondersteunen. Ook de vliegtuigen die terug kwamen van de aanval op Midway, moesten eerst opnieuw worden bevoorraad.

Japanse vloot houdt zich staande
De omschakeling naar gevechten tegen de Amerikaanse vloot dwong Nagumo er toe de Japanse vliegtuigen opnieuw te bewapenen. De Japanse bemanningen werkten in hoog tempo, maar de verwijderde munitie werd snel aan de kant gelegd, zonder deze goed beveiligd op te bergen.

Van de Amerikaanse vliegdekschepen waren inmiddels jagers (Wildcats), jachtbommenwerpers (SBD Dauntless) en torpedovliegtuigen (Devastators) opgestegen. De torpedovliegtuigen van Midway waren er niet in geslaagd om een treffer te scoren door de slechte kwaliteit torpedo's. Veel torpedovliegtuigen waren hierdoor vernietigd in het gevecht. Ook de Devastators van de Yorktown, de Hornet en de Enterprise ondergingen een vergelijkbaar lot. De Wildcats hadden moeite de Japanse schepen te vinden, waardoor de Devastators vrijwel onbeschermd de aanval in zetten op de Kaga. Bij de eerste poging werden alle vijftien Devastators neergeschoten zonder een treffer te plaatsen. Ook de volgende poging strandde op Zero's en hevig luchtdoel-geschut. Een derde poging met de Devastators, om 10:15 uur, op de Soryu gaf hetzelfde resultaat. Bij de drie pogingen waren 35 Devastators vernietigd, terwijl geen enkele treffer was geplaatst.

De Amerikanen weten door te dringen
Terwijl de Japanse Zeroīs zich volledig richtten op de kansloze, laagvliegende Devastators, wisten de Dauntless bommenwerpers van grotere hoogte ongemerkt de vier vliegdekschepen te naderen. De Japanse radardekking bleek onvoldoende.

Om 10:22 uur doken de Dauntless duikbommenwerpers op de Kaga en de Akagi. Beide schepen hadden hun vliegdekken vol staan. De Akagi werd als eerste midscheeps getroffen, waardoor de rondslingerende munitie explodeerde. Het vliegdek werd opengereten en een tweede treffer veroorzaakte brand. Om 10:47 werd het schip verlaten. De Kaga onderging een soortgelijk lot door vier treffers die branden veroorzaakten. Om 10:25 uur arriveerden de Dauntless bommenwerpers van de USS Yorktown die direct op de Soryu doken. Zij scoorden drie treffers die direct brand veroorzaakten en het vliegdek vernielden. Er braken branden uit, waarbij de brandstoftanks en munitieopslagplaatsen explodeerden. Binnen zes minuten waren drie van de vier vliegdekschepen uitgeschakeld en was het tij gekeerd voor de Amerikanen.

kaart Midway
Kaart Slag bij Midway (bron: Wikimedia Commons)

Japanse tegenaanval
Een half uur later, om 10.58 uur lanceerde de Hiryu als laatst overgebleven Japanse vliegdekschip, 18 duikbommenwerpers met jager begeleiding. De Yorktown was het doelwit van deze vliegtuigen. Amerikaanse vliegtuigen die op weg terug waren, weken uit naar de Enterprise en de Hornet. Wildcats van deze schepen kwamen ter ondersteuning om de aanval van de Japanners af te slaan. Ondanks de zware luchtdekking slaagden acht Japanse bommenwerpers door te dringen en bommen te lossen. De Yorktown kreeg drie treffers te verwerken, waardoor branden uitbraken en de motoren vrijwel stil vielen. Het commando werd om 13.15 uur overgebracht naar de kruiser Astoria. De Japanse aanval werd gestaakt en om 13:45 was de schade van de Yorktown provisorisch gemaakt.

Yorktown getroffen, maar Japan verslagen
Om 14:30 uur lanceerde de Hiryu zijn laatste torpedovliegtuigen om de USS Yorktown aan te vallen. Met de vliegtuigen van de Hornet en de Enterprise weer terug op het eigen schip, had de Yorktown deze keer maar een kleine groep Wildcats tot zijn beschikking. Ondanks de zware luchtafweer slaagden vier Japanse vliegtuigen torpedo's te lossen, waarvan drie de Yorktown troffen. Deze keer was het niet meer mogelijk om het schip te redden. Om 14:58 werd het bevel "abandon ship" gegeven. De Japanners waren overtuigd dat zij twee Amerikaanse schepen tot zinken hadden gebracht, niet wetende dat zij twee keer het zelfde schip hadden geraakt.

In deze veronderstelling werd nog een aanval gestart, terwijl de Amerikanen nog twee volledig inzetbare vliegdekschepen hadden. Om 17:00 uur werd de Hiryu door Dauntless bommenwerpers gevonden, die de aanval inzetten. De Hiryu werd vier keer getroffen, waarna branden uitbraken. De Hiryu werd, net als de Akagi, door de Japanners zelf tot zinken gebracht. De Soryu en de Kaga waren al gezonken door het Amerikaanse vuur. De Yorktown bleef toch drijven en in een ultieme poging het schip te redden werd het schip op sleeptouw genomen door de Amerikaanse jager USS Hamman. Zowel de Hamman, als de Yorktown werden door de Japanse onderzeeŽr I-168 ontdekt en getorpedeerd op 6 juni 1942.



Keerpunt in de strijd
De slag bij Midway kan worden vergeleken met de slagen bij El Alamein en Stalingrad. Alle drie waren keerpunten op de verschillende fronten tijdens WO II. In de Pacific was na Midway Japan nog zeker niet verslagen. De Japanse nederlaag betekende wel een omslagpunt in de strijd van de Geallieerden. Japan zou na Midway er niet meer in slagen om de grote verliezen aan vliegtuigen en ervaren piloten nog goed te maken. Drie jaar bittere gevechten zouden nog nodig zijn om Japan definitief op de knieŽn te krijgen.





Marineschepen.nl
Contact
Over deze site
Privacy
Adverteren
Blijf op de hoogte via:
Twitter
Facebook
Flickr
Copyright
Alle rechten voorbehouden.

Sinds 13 augustus 2001



Menu
Dossiers

Gerelateerde artikelen
Slag in de Javazee