Drie Nederlandse bedrijven hebben via een omweg voor 7 miljoen euro aan goederen geleverd aan de Russische defensie voor de aanleg van een onderwaternetwerk aan sensoren. Dit gebeurde via een brievenbusfirma op Cyprus. Dat meldt het tv-programma Pointer (KRO-NCRV) in een persbericht. Het netwerk heeft de naam Garmoniya (Harmony) gekregen en dient ter bescherming van de nucleaire onderzeeboten van Rusland die in het Noordpoolgebied gestationeerd zijn.
De Boreiklasse SSBN Yury Dolgorukiy in 2017. Het Russische netwerk is bedoeld om onderzeeboten met kernraketten als deze te kunnen beschermen in tijden van een conflict. Rusland wil dat hun SSBN's vanuit de Barentszzee hun kernraketten kan lanceren en NAVO-eenheden die een bedreiging vormen detecteren en onderscheppen. (Foto: Russische marine)
De drie Nederlandse bedrijven die volgens Pointer betrokken zijn bij de productie van Harmony zijn Royal IHC, Rederij Groen en Smit Terminals Europe LTD. Deze laatste is tegenwoordig overgenomen door Boskalis. De drie bedrijven leverden via de brievenbusfirma Mostrello Commerial Limited voor ongeveer 7 miljoen euro aan kabelmotors en onderzoeksschepen aan Rusland.
Pointer is een onderzoeksprogramma van de KRO-NCRV. Samen met de Duitse WDR, NDR, Süddeutsche Zeitung, het Franse Le Monde, het Italiaanse L'Espresso, het Japanse Kyodo, het Zweedse SVT, het Britse The Times, De Amerikaanse Washington Post en het gerenommeerde internationale consortium ICIJ voerde Pointer een onderzoek uit onder de naam 'Russian Secrets'.
Gelekte documenten
De groep had de hand weten te leggen op een serie gelekte documenten, e-mails en financiële gegevens onder de naam 'Cyprus Confidential'. Hieruit bleek dat negen verschillende Europese landen, de Verenigde Staten, Canada en Japan al meer dan tien jaar lang westerse technologie aan Rusland verkopen via brievenbusfirma's.
Het ging voor Royal IHC om een kabelmotor van 3,6 miljoen euro voor het aanleggen van glasvezelkabels op de zeebodem. Extra pijnlijk voor Nederland is dat Royal IHC in de afgelopen jaren meerdere keren staatssteun ontving. In 2020 werd het bedrijf van een faillissement gered via een pakket van enkele honderden miljoenen euro's en dit jaar ontving Royal IHC opnieuw voor 70 miljoen euro aan staatsgaranties.
Onderwaternetwerk
Naast de kabelmotor kocht Mostrello ook negen onderzoeksschepen van westerse landen, waaronder de Mariska G van Rederij Groen en de Sam O'Cat van Smit Terminals. De Mariska G staat inmiddels bekend onder de Russische naam Sofia.
De goederen werden gebruikt om het onderwaternetwerk Harmony aan te leggen op de zeebodem tussen Moermanks, Nova Zembla en Alexandraland. Dit netwerk bestaat uit verschillende kabels en sensoren met als doel om de in het Noordpoolgebied gestationeerde nucleaire onderzeeboten te beschermen. Met het systeem kan Rusland NAVO-onderzeeboten, schepen en laagvliegende vliegtuigen vroegtijdig detecteren.
De afgelopen twaalf jaar kocht Mostrello met enkele zusterbedrijven gevoelige onderwatertechnologie en onderzoeksschepen van westerse landen. Het ging in totaal om 48,3 miljoen euro. De eigenaar van het bedrijf is een zakenman uit Moskou, actief in het aanleggen van glasvezelkabels.
De eigenaar van Mostrello was bovendien in het verleden al werkzaam voor het Russische leger en de inlichtingendiensten. Via Mostrello werden de goederen naar het eindstation geleid. Dit was het Russische staatsbedrijf Upravelenie Perspektivnyh Tecknologij (UPT).
Dit bedrijf voerde uiteindelijk de overheidsopdracht uit om Harmony aan te leggen in de Noordelijke wateren van Rusland.
SOSUS
Het aanleggen van een onderwaternetwerk om bijvoorbeeld onderzeeboten beter op te kunnen sporen, is niet nieuw. Ten tijde van de Koude Oorlog legden de Verenigde Staten een geheim hydrofoonnetwerk aan op de zeebodem. Dat netwerk werd later bekend onder de naam SOSUS.
Tijdens de Koude Oorlog werd het bestaan ervan nooit bevestigd door de Amerikanen, maar sinds de jaren '90 is er meer openheid. Het gaat om een zeer groot hydrofoonnetwerk, om onderzeeboten te kunnen opsporen. Het netwerk is gemoderniseerd en uitgebreid, en heeft inmiddels de naam IUSS.
Niet alleen de VS beschikken over zo'n netwerk. Ook China en Rusland hebben al decennia dergelijke netwerken. In 2017 schreven Russische media over het nieuwe sensornetwerk dat in 2020 volledig operationeel moest zijn. Garmoniya bestaat uit actieve en passieve sensoren die hun informatie doorsturen naar het commndocentrum op Nova Zembla.
Ook kleinere mogendheden kunnen tegenwoordig over dergelijke netwerken beschikken. Zo heeft Zweden ook zo'n netwerk aangelegd.
Geen wetten overtreden
De drie Nederlandse bedrijven ontkennen niet dat er goederen geleverd zijn aan Mostrello, maar dit zou binnen de kaders van de wet gebeurd zijn. Volgens Royal IHC zijn er geen regels of sancties overtreden en zouden de spullen voor Duitsland bedoeld zijn. De screening vooraf zou geen negatieve verbindingen hebben laten zien.
Ook woordvoerders van Rederij Groen en Smit Terminals bevestigen de verkoop tegenover Pointer, maar zeggen aan alle regels te hebben voldaan. Volgens de bedrijven staan de betreffende goederen niet op de EU-sanctielijst en is er daarmee geen wetgeving geschonden.
Verschillende experts zeggen tegenover Pointer dat de bedrijven meer hadden moeten doen. Zo wordt een brievenbusfirma op Cyprus een "klassieke rode vlag" genoemd en zouden juist bedrijven die actief zijn in de offshore- en defensiesector moeten weten hoe gevoelig deze exporten liggen. De bedrijven hadden volgens die experts bovendien beter na kunnen gaan wie de uiteindelijke eigenaar is van de gekochte goederen en hoe groot het risico was dat de verkopen aan militaire doeleinden of mensenrechtenschendingen bij zouden dragen.
Er zou volgens Pointer nooit goed onderzocht zijn door de bedrijven wie er schuilgaat achter Mostrello. Het bedrijf staat sinds oktober van 2024 op de Amerikaanse sanctielijst.
Auteur: Tobias Kappelle Tobias werkt sinds augustus 2020 als freelance journalist voor Marineschepen.nl. Daarnaast is hij vooral actief in de sportjournalistiek bij onder andere AD Sportwereld, Eurosport en Hockey.nl. Tobias studeerde Geschiedenis en Bestuurs- en Organisatiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht en deed een master Media & Journalistiek aan de Erasmus University Rotterdam.
