Marineschepen.nl
 
   
 

Opinie | Wat er mis gaat bij vervanging onderzeeboten


Door: Jaime Karremann
Bericht geplaatst: 05-04-2022 | Laatst aangepast: 05-04-2022


Vorige week vrijdag verscheen de voortgangsrapportage over de vervanging van onderzeeboten. Daarin werden belangrijke besluiten genomen. Zijn de problemen daarmee verholpen? Nee.

Geospectrum
Zr.Ms. Zeeleeuw, een onderzeeboot van de Walrusklasse. (Foto: Defensie)

Het vervangingsdossier onderzeeboten begint inmiddels behoorlijk complex te worden. Dat is ook te merken aan de media-aandacht na verschijning van de voortgangsrapportage. Die was beperkt. De media die er aandacht aan schonken, en dan vooral de Volkskrant, De Telegraaf en het FD, richtten zich begrijpelijkerwijs vooral op: wéér vertraging.



Logisch, want Defensie had jarenlang gezegd dat de onderzeeboten in 2028 zouden komen, en ze zijn nu op z'n vroegst in 2034 gereed voor inzet.

Maar die vertraging is niet het enige probleem. Die vertraging is zelfs niet nieuw, Marineschepen.nl schreef een jaar geleden dat 2028 onhaalbaar was en dat 2033 - 2035 realistischer is. Die vertraging begint problematisch te worden, maar er lijken grotere problemen te zijn.

Offertes vragen aan drie werven: weer geen keuze
Een van de belangrijke besluiten die staatssecretaris Van der Maat vrijdag bekendmaakte had betrekking op het eerder stoppen van de dialoogfase - ofwel de gesprekken met de drie in de race zijnde scheepswerven. Deze fase, die in januari 2021 gestart was, ging langzamer dan verwacht en leverde onvoldoende op.

Van der Maat schreef aan de Tweede Kamer dat er begonnen wordt met het aanvragen van de offertes, nadat de prioriteiten zijn opgesteld in een gunningsmodel. In het laatste kwartaal kan dan de offerteaanvraag worden gedaan.

Oorspronkelijk zou de dialoogfase tot eind 2021 duren en begin 2022 zouden de offertes worden aangevraagd. Die aanvraag is dus met zeker drie kwartalen opgeschoven.

Er is echter een nog veel belangrijkere wijziging. Het plan was om op basis van info uit de dialoogfase een keuze te voor een of meerdere werven. Nu wordt sowieso bij álle werven offertes opgevraagd. De keuze is dus weer uitgesteld.

In december 2019 werd besloten om slechts één van vier scheepswerven (Naval Group, Navantia, tkMS en Saab Kockums) af te laten vallen. Alleen Navantia mocht niet meer meedoen. Direct was er kritiek op de plannen, want met drie werven de volgende fase in, dat is vragen om problemen. "Het is doorsukkelen en het is een carte blanche voor budgetoverschrijdingen", zei oud-onderzeebootcommandant John Weyne toen.
Dat besluit, uit de B-brief uit 2019, is een van de belangrijke oorzaken van de vertragingen van nu.



Riskant
Een ander punt is dat er een jaar is besteed aan gesprekken met de werven (dialoogfase), maar die gesprekken gingen niet zo ver de diepte in omdat Defensie niet had aangegeven wat de belangrijkste eisen zijn voor de boot en de werven hun geheimen niet wilden prijsgeven.

Als nu de offerteaanvraag wordt gedaan, zijn er dus geen echte inhoudelijke, diepgaande gesprekken geweest. Hebben de werven wel voldoende informatie om hun offerte op te baseren?

Nederlandse industrie
In 2015 schreef toenmalig minister van Defensie in het document Toekomstvisie Onderzeedienst over het belang van deelname van de Nederlandse industrie in de vervanging Walrusklasse onderzeeboten. Ook staatssecretaris Barbara Visser benadrukte dat later meerdere keren. In november 2018 werd de Defensie Industrie Strategie (DIS) gepresenteerd. In deze DIS wordt het belang van de marinebouw voor Nederland onderstreept en er was sprake van dat de DIS een belangrijke rol zou spelen in de keuze voor de nieuwe onderzeeboten.

In februari 2019 werd een motie ingediend door Hanke Bruins Slot (CDA) en collega's van het CDA en VVD, om "het ontwerp, de ontwikkeling, bouw, instandhouding en eindregie van onderzeeboten binnen de gouden driehoek te accommoderen". De motie werd met 114 voor en 36 stemmen tegen aangenomen.

In maart 2020 noemde staatssecretaris Visser de vroege deelname van Nederlandse bedrijven als belangrijke voorwaarde: "Het nationaal borgen van technische kennis met betrekking tot het uitvoeren van engineering activiteiten, bouwen en instandhouden van een onderzeebootcapaciteit is een noodzakelijke voorwaarde om als Nederland gedurende de levensduur met deze boten soeverein en onafhankelijk te kunnen optreden en ze daarbij ook te onderhouden en modificeren indien noodzakelijk."

Toch bleek de Nederlandse industrie en de Tweede Kamer zich zorgen te maken rond deelname. Marineschepen.nl schreef er meerdere artikelen over, Kamervragen volgden.

Staatssecretaris Van der Maat maakte in het interview met Marineschepen.nl duidelijk dat Defensie er niet voor kiest om toch Nederlandse bedrijven aan boord te halen. Defensie wil het overlaten aan de markt, terwijl het binnen de Europese wetten weldegelijk mogelijk is om deelname van Nederlandse bedrijven af te dwingen. De aanbesteding is immers geen Europese aanbesteding en Nederland mag, onder artikel 346, zelf de regels bedenken.

commissies
De commissies, groepen etc. die zich buigen over het onderzeebootdossier. (Door: Jaime Karremann/ Marineschepen.nl)

Governance: weinig veranderd
Hoewel Van der Maat de komende periode beschrijft als "een nieuwe fase", blijft een belangrijk punt van zorg vrijwel ongewijzigd. De interne cultuur moet anders, vindt Van der Maat, die bovendien benadrukt dat er ook veel goed gaat. Maar van de vele lagen boven het projectteam wordt er slechts één geschrapt of gewijzigd, dus lagen als de ministeriële commissie blijven overeind. Minister-president Mark Rutte als voorzitter blijft aan het roer van de onderzeebootvervanging staan. De vraag is of het project dat nu nodig heeft.

Commandant Onderzeedienst KTZ Jeroen van Zanten stak in een reactie weliswaar de hand in eigen boezem. En terecht, want Defensie had ook eerder moeten zeggen aan welke eisen de onderzeeboten moeten voldoen. Van Zanten zei echter ook dat "er echt wel een keuze wordt gemaakt als wij een keuze voorleggen". Maar daar zijn die lagen dan dus niet voor nodig.

Van der Maat blijft dus afwijken van het Defensie Materieel Proces (DMP). Er blijven dus veel lagen bestaan, waar vrijwel geen onderzeebootkennis in aanwezig is, maar wel een voormalig jurist en tegenwoordig topambtenaar als 'dwarsdenker' - zo begreep Marineschepen.nl onlangs.

Een uniek project rechtvaardigt namelijk een unieke projectorganisatie, zo legde Van der Maat uit. Maar hoe uniek is die vervanging onderzeeboten? Deze verschilt in de basis niet veel van andere vervangingsprojecten, maar is vooral anders door de afwijkende besluiten die Hennis en Visser hebben genomen (klankbordgroep, drie werven, dialoogfase, commissies, etc).

Thorbeckezaal
Het Algemeen Overleg in de Thorbeckezaal van 23 maart 2016. Toenmalig minister van Defensie Hennis maakte bekend dat zij een klankbordgroep onder leiding van Shell-topman Van der Veer wilde instellen om na te denken over onderzeeboten. De VVD, CDA, SGP en VNL vonden het huidige proces te langzaam gaan. De partijen drongen aan op versnelling van het proces en een aantal zelfs op een besluit binnen die kabinetsperiode. Inmiddels zijn we twee kabinetten verder. (Beeld: Tweedekamer.nl)

Onderzeedienst: het halve minimum
De gevolgen van de vertragingen worden al wel gevoeld bij de Onderzeedienst. Lang voeren zij met zes onderzeeboten. Vier boten was het absolute minmum. Ja, zij varen al langer met twee boten, door problemen rond werving en behoud van personeel.

De keuze om terug te gaan naar twee boten moest door de marine worden genomen omdat de huidige onderzeeboten zo oud zijn en er gekannibaliseerd moet worden om de twee andere in de vaart te houden. Ook marines als die van Bulgarije doen dat om bijvoorbeeld hun mijnenjagers aan de praat te houden.

Hopelijk blijft het er bij voor de Onderzeedienst, maar varen met twee boten maakt Steiger 19 enorm kwetsbaar.

Een brandje, een probleem met een snuivertopklep, met een roer een rots raken, een botsing met een sleepboot, etc. Dit soort kleine incidenten komen soms voor en leverden in het verleden nauwelijks problemen op voor de beschikbaarheid.

Van de boten, nu al de oudste Nederlandse onderzeeboten ooit, wordt straks meer dan ooit gevraagd.

Help je Marineschepen.nl?
Met jouw donatie kan Marineschepen.nl -onafhankelijk- nieuws- en achtergronden blijven publiceren.




Of scan deze QR-code met je telefoon.
QR

Meer info over donaties aan Marineschepen.nl lees je op de donatiepagina.


Toekomst?
Wat een gedoe. Het lijkt wel alsof Nederland voor het eerst onderzeeboten aanschaft, terwijl we dat al sinds 1906 doen. Defensie en politiek Den Haag hebben zich laten verrassen door vervanging van onderzeeboten.

Want wat er ontbreekt is een plan voor aanschaf, onderhoud, modernisering en vervanging.

En dat plan lijkt er niet te komen. Uit de woorden van staatssecretaris Van der Maat in het interview met Marineschepen.nl blijkt dat de toekomstplanning niet verder reikt dan onderhoud van de aanstaande onderzeeboten. Dat is volstrekt onvoldoende.

Dus laten we ons in de toekomst waarschijnlijk weer verrassen als de aankomende boten moeten worden gemoderniseerd of eind jaren '50 besloten moet worden over vervanging van de onderzeeboten. Natuurlijk kunnen we het op z'n beloop laten en zeggen dat ze tegen die tijd toch niet meer nodig zijn, maar ook dat is geen plan. En die 30 jaar is sneller om dan je denkt.

In 1988 besloot toenmalig minister van Defensie Frits Bolkestein (VVD) de vervanging van de Zwaardvisklasse door te schuiven naar een volgend kabinet. Hij waarschuwde de Tweede Kamer wel: als er geen nieuwe onderzeeboten worden besteld, verliest Nederland belangrijke kennis en industrie op gebied van onderzeeboten.

Er werd besloten om die boten niet te vervangen en belangrijke kennis ging verloren.

Nog niet alles is verloren. Al is de Nederlandse onderzeebootindustrie erg klein, er wordt in Nederland door verschillende bedrijven aan buitenlandse onderzeeboten gewerkt en Nederlandse bedrijven hebben aan de modernisering van de Walrusklasse gewerkt.

Toch is de toekomst somber.

Gemiste kans
Het is goed dat Van der Maat heeft ingegrepen. Hij werd geconfronteerd met problemen die veroorzaakt zijn door zijn voorgangers en kon niet anders dan de voorzet die interim minister van Defensie Henk Kamp gaf: grijp in.

Gelukkig is men niet doorgegaan met de dialoogfase. Positief is ook dat Defensie duidelijk is over dat het ontwerp van deze onderzeeboten uniek zal zijn. Verder is het een goede keuze om het onderhoud los te koppelen van de aanschaf van de boten. Hij heeft er goed aan gedaan om eerlijk te communiceren.

Van der Maat lijkt er echter niet in te zijn geslaagd om het project de juiste wending te geven. Voor een nieuwe, onervaren staatssecretaris is dat ook lastig, maar dat is wel wat het project nodig heeft. De grote problemen zijn niet opgelost en er zullen nieuwe volgen (zoals bezwaarprocedures, contractdiscussies en technische uitdagingen). De route die nu wordt gekozen, met drie offertes, is nog heel spannend.

De bouw van de Walrusklasse liep uit. De boten kwamen later en werden duurder. Maar veel problemen waren toen van technische aard. Zover zijn we nog niet eens, de problemen van nu zijn van politieke aard.



comments powered by Disqus


Marineschepen.nl

Contact

Over deze site

Adverteren

Doneren
Blijf op de hoogte via:

Twitter

Facebook

LinkedIn

Instagram

Copyright

Alle rechten voorbehouden.

Sinds 13 augustus 2001



Menu
Opinie

Gerelateerde artikelen
Nieuwe onderzeeboten

Interview staatssecretaris en commandant Onderzeedienst