Karel Doormanklasse fregatten (M-fregatten)


Laatst aangepast: 20-03-2018

Zr.Ms. Van Speijk (F828) en Zr.Ms. Van Amstel (F831) zijn de twee M-fregatten in Nederlandse dienst. Van de acht oorspronkelijke schepen zijn zes fregatten verkocht aan Portugal, Chili en BelgiŽ in verband met bezuinigingen. De OPV's van de Hollandklasse gelden (deels) als vervangers.

Zr.Ms. Van Speijk

Zr.Ms. Van Speijk. (Foto: Jaime Karremann/ Marineschepen.nl)

De M-fregatten zijn allround inzetbaar (vandaar de M van Multipurpose), maar hebben weldegelijk een specialisatie: onderzeebootbestrijding. Zij werden daarom uitgerust met een gesleepte sonar. Met de Anaconda DSBV-61 kon vele malen beter op onderzeeboten gejaagd worden dan met de vaste sonars die destijds beschikbaar waren. Deze towed array sonar was namelijk passief; de sonar luistert naar geluiden, maar zendt zelf niets uit.



Aanloop: van Noordzeefregat naar M-fregat
Begin 1976 werd door de Admiraleitsraad besloten dat voor vervanging van de Roofdierklasse fregatten stafeisen moesten worden opgesteld. Dat leidde tot het Noordzeefregat, een klein fregat maar groter dan de Roofdiertjes. Al snel bleek dat de marineleiding niets zag in een dergelijk fregat dat alleen op de Noordzee kon opereren. In februari 1979 verzond de Koninklijke Marine een briefing naar de staatssectretaris van een groter schip, M-fregat genaamd. Een goedkope en kleine versie van het S-fregat, maar wel geschikt voor operaties verder dan alleen op de Noordzee.

In juni 1980 schreef de Alle Hens dat de stafeisen voor de M-fregatten goedgekeurd waren en dat de Directie Materieel Koninklijke Marine (DMKM) al bezig was met het nieuwbouwproject: "De M-fregatten zijn goede zeewaardige schepen (kleiner dan de standaardfregatten) die in staat zijn onder alle omstandigheden op zee te opereren. De schepen zijn vooral bedoeld om deel te nemen aan het beveiligen van de zeeverbindingen tegen oppervlakte-eenheden, luchtstrijdkrachten en onderzeeboten." Dat is op zich niet zo verrassend, maar nu komt de erfenis van het Noordzeefregat: "Ook dienen de fregatten off-shore activiteiten (olie- en gasinstallaties en daarmee verband houdende scheepvaart) te beveiligen."

Volgens diezelfde Alle Hens waren er pas vanaf 1983 de financiŽle middelen voor de M-fregatten; de marine was toen druk aan het bouwen: S-fregatten, Walrusklasse onderzeeboten en Alkmaarklasse mijnenjagers, en plannen werden gemaakt voor de vervanging van de Poolster, L-fregatten en de vervanging van de Van Straelenklasse mijnenvegers. Het eerste M-fregat moest in 1987 gaan proefvaren.

In september 1980 werd, middels de Alle Hens, bekend gemaakt dat er in de begroting ruimte was gereserveerd voor vier M-fregatten.

M-fregat
De eerste impressie van het M-fregat dat openbaar werd gemaakt. In deze illustratie van juni 1980 lijkt het fregat niet op het uiteindelijke schip. Op of vlak achter de brug staat een luchtbeeldradar, deze kwam wel in het definitieve ontwerp, maar dan veel verder naar achteren. Op een constructiemast staat de WM-25, die ook op de S-fregatten werd gebruikt. Op de M-fregatten werd verder naar voren echter een gesloten mast geplaatst met een nieuwe radar, de SMART. Een hangar lijkt te ontbreken, maar achterop staat een lanceerinrichting die lijkt op een NATO SeaSparrow (NSS). Ook deze stond op de S-fregatten, de M-fregatten kregen echter een verticale NSS, naast de hangar. (Bron: Marineblad januari 1986, pag. 16)

In januari 1983 bleek het oorspronkelijke idee over de M-fregatten toch zijn veranderd, zo staat in de Alle Hens: "Het ontwerp van de Wolfklasse dateert uit de oorlogsjaren en was in overeenstemming met de toenmalige dreiging. Het concept van de M-fregatten zal niet zijn gerelateerd aan de klasse die na 35 jaar wordt vervangen, maar aan de verwachte dreiging gedurende de dienstperiode van de nieuwe schepen." De offshore-taak op de Noordzee was komen te vervallen.

Het ontwerp werd in de loop der jaren steeds aangepast, maar de bestelling werd steeds uitgesteld. Dit leidde tot een onderzoek naar wat de gevolgen waren van het uitstellen op de werkgelegenheid en de know-how bij scheepsbouwer Rijn-Schelde-Verolme (RSV).

De Alle Hens van januari 1984 maakte wereldkundig dat geen vier maar acht M-fregatten de Wolfklasse ťn de Van Speijkklasse fregatten zouden vervangen (voor 355 miljoen gulden per stuk). Dat was eerder dan aanvankelijk de bedoeling was, om de RSV tegemoet te komen.

De kiel van het eerste M-fregat (de Karel Doorman) werd in 1985 gelegd.

M-fregat
Gedurende de ontwerpfase veranderen schepen vaak vele malen. Hier is de ontwikkeling van het M-fregat fraai in beeld gebracht. Niet alleen groeide het ontwerp in de loop der tijd, er veranderde ook veel op gebied van sensoren, wapensystemen, roeren, vinnen, etc. (Bron: Marineblad januari 1986, pag. 16)

Kosten
De kosten van het M-fregat zijn meerdere keren gestegen. In 1983 werd een maximaal budget gereserveerd van 355 miljoen gulden per schip (exclusief Goalkeeper, investeringen voor helikopters, reservedelen en munitie). Dat moest uiteindelijk worden bijgesteld naar 445 miljoen gulden. Toch bleven de 8 M-fregatten goedkoper dan vergelijkbare schepen in het buitenland, zowel qua aanschaf als onderhoud.

Van het M-fregat kwam 27% van de kosten via o.a. BTW en loonbelasting weer terug in de staatskas. Het merendeel van de andere kosten kwam in de Nederlandse economie terecht.

Ontwerp
Het uiteindelijke ontwerp van het M-fregat, dat in eigen beheer van de Koninklijke Marine werd gemaakt en in samenwerking met bouwwerf De Schelde in Vlissingen en ontwerpbureau Nevesbu, is mede beÔnvloed door de Falklandoorlog in 1982 tussen de UK en ArgentiniŽ. Meerdere Britse fregatten en destroyers werden destijds (dodelijk) getroffen door bommen en Exocet kruisvluchtwapens. Intensief overleg met de Royal Navy leidde bij het M-fregat tot de volgende maatregelen:
- een scheepsventilatiesysteem dat gescheiden is te regelen om verspreiding van rook door het schip te voorkomen;
- gebruik van materialen die bestand zijn tegen extreem hoge temperaturen en materialen die warmte isoleren dus ook geen gebruik van aluminium in vitale constructies;
- het dubbel uitvoeren van belangrijke systemen en het spreiden van functies en slaapaccommodatie door het hele schip om te voorkomen dat het schip door een treffer wordt uitgeschakeld.

Wat men later 'stealth' zou noemen, is op dit ontwerp begin jaren '80 toegepast. "Speciale aandacht wordt besteed aan beperking van het onderwatergeluid ondermeer door toepassing van isoleringen en geruisarme schroeven," schreef de Alle Hens van januari 1984. Verder zijn minder ronde elementen en hoeken van 90 graden toegepast om minder zichtbaar te zijn op radar. Het radarreflecterend oppervlak is gereduceerd door bijvoorbeeld een knik aan te brengen in de zijkanten van de romp en de schuine wanden van de brug. Vooral in slecht weer is het M-fregat moeilijker op te sporen door vliegtuigen en raketten dan tijdgenoten. Ook is aandacht besteed aan de reductie van infrarode uitstraling en de gevoeligheid tegen Elektromagnetische Puls (EMP).

Op basis van wetenschappelijk onderzoek bij het MARIN in Wageningen en in samenwerking met de Amerikaanse marine werd een rompvorm gekozen die bij hoge golven een hoge snelheid kon behouden. Daarnaast moest het schip betrekkelijk stabiel kunnen blijven, hetgeen belangrijk is voor de sensoren, helikopteroperaties en de bemanning. De ontwerpers kozen voor een 'rudder-roll' stabilisatie, waardoor het schip gestabiliseerd kan blijven en toch snel kan blijven varen. Deze installatie leverden in de beginjaren van het M-fregat echter nog problemen op. Zeker de bemanningen die de S-fregatten gewend waren, vonden de M-fregatten vreemd op de golven bewegen.

In 1984 was de lengte van het M-fregat overigens nog 114 meter en de waterverplaatsing 2800 ton. Dat groeide later naar 122 meter en 3300 ton.

Binnen het schip is het geprobeerd om de bedrijfsvoering te vergemakkelijken door opslagruimtes zo gunstig mogelijk te plaatsen, zodat men bij een bevoorrading op zee maar korte routes hoeft af te leggen. Ook zijn veel ruimtes te te maken hebben met opslag, bereiden en gebruik van voeding rond het kombuis geplaatst.

Tot slot was een heel belangrijk punt in het ontwerp van het M-fregat de automatisering. Veel meer dan ooit worden op de M-fregatten bediening en bediening van systemen van afstand (vanuit de Technische Centrale) bediend.

NSS lancering
Zr.Ms. Van Speijk lanceert een Nato Sea Sparrow tijdens Northern Archer 2014. (Foto: Jaime Karremann/ Marineschepen.nl)
Nato Sea Sparrow
Lancering van een Nato Sea Sparrow.(Foto: CAVDKM)

Sensoren en wapensystemen
De M-fregatten waren de eerste Nederlandse schepen met echte stealth-kenmerken en een systeem waarbij raketten verticaal gelanceerd worden (VLS). De soort bewapening en waterverplaatsing is vrij gebruikelijk voor fregatten van NAVO-landen: een kanon, raketten voor korte afstand luchtverdediging, torpedoís en kruisvluchtwapens tegen andere schepen.

Tegen aanvallen vanuit de lucht beschikken de schepen over de Nato SeaSparrow (NSS). Deze raket is al sinds de jaren '70 in gebruik bij de Koninklijke Marine op de GW en S-fregatten, maar bij de M-fregatten worden deze missiles verticaal gelanceerd. Inmiddels is de raket verouderd en is de vervanger (de Evolved SeaSparrow Missile (ESSM)), geÔnstalleerd op de LCF'en. De NSS van de M-fregatten is niet meer opgewassen tegen moderne kruisvluchtwapens.

De SMART-S Mk1 en de LW08 radars maken naast de sonars deel uit van het pakket van sensoren. Dit pakket is vanaf 2010 verbeterd in het Instandhoudingsprogramma M-fregatten, dat de schepen inzetbaar maakt tot 2020. Een groot deel van het IPM had betrekking op de sensoren en commandocentrale.

De Canadese firma Ultra Electronics zorgde voor nieuwe sonars. Als vervanger van de Anaconda passieve sonar werd de Low Frequency Active Passive Sonar (LFAPS) geÔnstalleerd op de twee M-fregatten. Dit is een zeer krachtige onderwatersensor die onderzeeboten op zeer grote afstanden kan detecteren en classificeren. De software voor de systemen werd geleverd door TNO.

Zr.Ms. Van Speijk
Zr.Ms. Van Speijk begin 2013 tijdens een storm op de Noordzee. (foto: @Jorislodewijk)

Behalve een nieuwe sonar kregen de schepen ook een nieuwe mast. In deze mast, die vergelijkbaar is met die op de OPV's, zijn de Thales Seastar en Thales Gatekeeper geÔnstalleerd. De Seastar is een active phased array radar die bestaat uit vier vaste platen op de mast. Met de radar kunnen kleine doelen zoals bootjes en periscopen worden opgespoord. De Gatekeeper is een electro-optisch surveillance en waarschuwingssysteem gebaseerd op infraroodcamera's en HD camera's. Ook hiermee kunnen kleine bootjes en mensen in het water snel en op grotere afstand gedetecteerd worden, maar ook beelden worden opgenomen en bestudeerd in HD kwaliteit 360 graden rondom het schip.
Op de mast is de SMART radar blijven staan en ook de STIRs mochten blijven.
Aan de batterij camera's is ook de Elbit DCoMPASS toegevoegd. Dit is een electro-optisch (infrarood) camerasysteem dat gebruikt wordt voor observatie, classificatie en om doelen aan te wijzen.

Ook de commando centrales van de schepen zijn vernieuwd. Deze zullen vergelijkbaar zijn met de centrales van de LCF'en.
Na de modernisering moeten de schepen nog minstens 10 jaar meekunnen.



Ouderdom
De M-fregatten zijn op leeftijd en krijgen steeds meer problemen. In 2015 werd al bekend dat de schepen problemen hebben met de gasturbines. Door toename van storingen, meer gebruik dan verwacht en beperkte onderhoudscapaciteit bij de fabrikant zijn de gasturbines vaker buiten gebruik. De fregatten mogen nu minder gebruik maken van de gasturbines. Daarnaast raken verschillende systemen -ondanks IPM- verouderd of worden niet meer ondersteund door de leverancier. Voorbeelden: het combat management system (computers en software die sensoren en wapensystemen koppelen), kruisvaartdiesels en koppeling van de voortstuwing. Met vervanging hiervan was in de budgetten voor instandhouding geen rekening gehouden, vervanging wordt betaald uit potje voor inzet van de schepen.



Inzet
De schepen zijn met succes ingezet tijdens verschillende ernstoperaties in wateren van de Middellandse Zee tot de Perzische Golf en van de Noordzee tot de Atlantische Oceaan. Zo werd Hr.Ms. Van Galen in 2006 ingezet voor de kust van Libanon in het kader van de UNIFIL missie; een missie met verhoogde oorlogsdreiging. Een jaar eerder verleende Hr.Ms. Van Amstel hulp aan de door Orkaan Katrina getroffen gebieden in de Verenigde Staten. Ook hebben de schepen vaak als stationsschip in de West gejaagd op drugstransporten. Los van deze activiteiten in het lagere geweldsspectrum, zijn de oorspronkelijke taken van de schepen niet vergeten. De onderzeebootbestrijdingscapaciteit van de M-fregatten zijn namelijk belangrijker geworden voor de marine met het verdwijnen van de Orion maritieme patrouillevliegtuigen en de toename van moderne onderzeeboten wereldwijd, inclusief in operatiegebieden van de Nederlandse marine.

Op 1 april 2012 begon Hr.Ms. Van Amstel met haar missie tegen piraterij, in het kader van de EU-operatie "Atalanta". De Van Amstel draagt tot en met mei bij aan de strijd tegen piraten voor de kust van Oost-Afrika. De F831 is het eerste Nederlandse M-fregat dat meedoet aan de strijd tegen piraterij, LCF'en, LPD's en bevoorradingsschepen gingen de M-fregatten voor, die daarvoor vaker werden ingezet voor counter-drugsoperaties in de West.
Op 17 oktober 2012 schaakte Hr.Ms. Van Amstel zich aan de andere kant van de wereld en werd ingehaald als het nieuwe stationsschip in de West. Aan boord is een Belgische Alouette helikopter. Het marineschip behartigt in die functie de belangen van het Koninkrijk en voert bijvoorbeeld antidrugsoperaties en kustwachttaken uit. Ook wordt humanitaire hulp verleend bij rampen. Op 26 oktober onderschepte de Van Amstel 840 kilogram cocaÔne.

De vernieuwde Zr.Ms. Van Speijk verliet in mei 2013 Den Helder om deel te nemen aan de antipiraterijmissie Ocean Shield nabij SomaliŽ.

Op 10 augustus 2014 was het opnieuw de beurt aan de Van Speijk. Niet de Holland, maar de F828 ging naar het Somalisch Bassin omdat het aan de oostgrenzen van Europa "rommelde".

Zr.Ms. Van Amstel gaat als onderdeel van het NAVO-eskader SNMG2 mensensmokkel aanpakken in het oosten van de Middellandse Zee. Dat werd pas twee dagen na het vertrek van het schip, op 7 maart 2016, officiŽel bekend gemaakt.

In juni 2016 maakt het fregat deel uit van FRONTEX. Op 14 juni redde het schip tussen Egypte en LibiŽ 193 vluchtelingen.

Zr.Ms. Van Speijk was eind 2017 - begin 2018 stationsschip in de West en wist meerdere keren drugs te onderscheppen.

Verkoop en vervanging
In de periode 2004-2009 moest de marine afstand doen van zes M-fregatten. Deze zijn verkocht aan Chili, Portugal en BelgiŽ.

De twee resterende schepen zouden in 2020 worden vervangen. Minister Hennis stelde in 2013 de vervanging van de fregatten echter met drie jaar uit. In de Memorie van Toelichting bij de Defensiebegroting voor 2016 maakte Hennis bekend dat de vervanging van de M-fregatten opnieuw werd uitgesteld. Vooralsnog is de planning dat het eerste nieuwe fregat in 2024 de haven van Den Helder moet binnenlopen.

Lees hier meer over de vervanging van de M-fregatten.

Naamsein Naam In dienst Uit dienst
F827 Karel Doorman 1991 2006 (BelgiŽ)
F828 Van Speijk 1995 -
F829 Willem van der Zaan 1991 2007 (BelgiŽ)
F830 Tjerk Hiddes 1993 2006 (Chili)
F831 Van Amstel 1993 -
F832 Abraham van der Hulst 1993 2004 (Chili)
F833 Van Nes 1994 2008 (Portugal)
F834 Van Galen 1994 2009 (Portugal)
Afmetingen 122 x 14,4 x 6,2
Max. waterverplaatsing 3300 ton
Max. snelheid 29 knopen
Bemanning 154
Voortstuwing 2x Rolls Royce SPEY 1A gasturbines
2x Stork Werkspoor diesels
Wapensystemen Raytheon RIM-7 Sea Sparrow VL
Boeing RGM-84 HARPOON
Oto Melara 76mm/62 COMPACT kanon
Thales Nederland SGE-1 Goalkeeper 30mm
2x 50 caliber Browning
MK 46 Mod 5 torpedo's
Sensoren SMART-S Mk1 luchtbeeldradar
Thales Seastar radar
LW-08 air/ surface search
Scout navigatie radar
Holland Signaal PHS-36 boegsonar
LFAPS sonar
Thales Gatekeeper HD camerasysteem
Elbit DCoMPASS elektro-optisch systeem




Marineschepen.nl
Contact
Over deze site
Blijf op de hoogte via:
Twitter
Facebook
Flickr
Copyright
Alle rechten voorbehouden.

Sinds 13 augustus 2001



Menu
Nederlandse marineschepen
Belgische marineschepen
Marineschepen wereldwijd

Gerelateerde artikelen
Nieuwe fregatten
Leopold klasse
Bartolomeu Dias klasse

Van Speijk naar SomaliŽ
Van Speijk schiet
In Chileense dienst
De Zaan als piek
Hard en laag

Van Amstel schenkt geld
Van Amstel helpt VS
Zaan vangt drugs
Vaardag Hr.Ms. Van Amstel